Επιγραμματική Ιστορία της ελληνικής Τοπικής Αυτοδιοίκησης – Η πορεία του Μεγανησίου

Του Απ. Γατή
Καθηγητής M.Εd ΠΕ07 Γερμανικών

Α΄μέρος

Αρχαιότητα: Ο Κλεισθένης χώρισε την Αθηναϊκή Πολιτεία σε εκατό Δήμους. Ο κάθε Δήμος είχε τη δική του ονομασία, τη δική του Διοικητική Περιφέρεια και τα δικά του άμεσα, εκλεγμένα από τους κατοίκους του, Διοικητικά Όργανα.

Περίοδος Τουρκοκρατίας:  Η Οθωμανική Επικράτεια διαιρούνταν σε εγιαλέτια [1]: της Ρούμελης (περιλάμβανε τη Θεσσαλία, την Ήπειρο, τη Θράκη, την Αλβανία, τη Βουλγαρία και τη Μακεδονία από τα υψίπεδα της Βοσνίας μέχρι τους ορεινούς όγκους του Ολύμπου),  το εγιαλέτι των Νήσων, όπου υπάγονταν τα νησιά του Αιγαίου, η Πελοπόννησος, η Στερεά, η περιοχή της Καλλίπολης και η μικρασιατική Τρωάδα.
Τα εγιαλέτια χωρίζονταν σε σατζάκια [2], (Θεσσαλία, η Πελοπόννησος, η Ανατολική Στερεά), τα οποία και υποδιαιρούνταν σε καζάδες [3], όπου ο κάθε καζάς είχε τις κοινότητές του. Η κεντρική διοίκηση όριζε τους φόρους. Το καθορισμένο από το φοροεισπράκτορα [4] ποσό κατένεμαν στους κατοίκους των κοινοτήτων οι κοτζαμπάσηδες [5]. Στο μοίρασμα των φορολογικών βαρών έπρεπε κανονικά να λαμβάνουν υπόψη την οικογενειακή κατάσταση και την οικονομική δυνατότητα των συγχωριανών τους.

Μετά το 1821:
(α) Το πρώτο θεσμικό πλαίσιο για την Τοπική Αυτοδιοίκηση οι Νόμοι 12/30 Απριλίου1822 (Α’ Εθνική Συνέλευσης της Επιδαύρου «Περί Οργανισμού των Ελληνικών Επαρχιών»), (β) της 29ης Νοεμβρίου 1822 «Περί εκλογής των Παραστατών».

1828: Μπαίνουν τα θεμέλια από τον Ι. Καποδίστρια. Καθιερώνονται οι Κοινοτικές & Επαρχιακές Δημογεροντίες , αλλά πρόκειται για ένα μάλλον συγκεντρωτικό ως προς την άμεση αναφορά του σύστημα: οι Αυτοδιοικούμενες Κοινότητες ήταν παρατήματα του Κεντρικού Διοικητικού Μηχανισμού, αφού διόριζε τους Κυβερνητικούς Επιτρόπους οι οποίοι ασκούσαν την Τοπική Διοίκηση στο όνομά του[6].

Περίοδος Αντιβασιλείας: Με το διάταγμα της 15ης Απριλίου 1833 καταργούνται οι Κοινότητες. Με το Νόμο της 27ης Δεκεμβρίου 1833 «Περί συστάσεως των Δήμων», καταργούνται οι Κοινοτικές και Επαρχιακές Δημογεροντίες και καθιερώνεται ο θεσμός του Δήμου. Οι δήμοι υπάγονταν σε 47 επαρχίες και οι επαρχίες σε 10 νομαρχίες [7]. Για να συσταθούν Δήμοι έπρεπε να υπάρχουν τουλάχιστον 300 κάτοικοι, ενώ τα χωριά που είχαν λιγότερους κατοίκους, έπρεπε να συγχωνευθούν. Έτσι, δημιουργήθηκαν 750 Δήμοι, οι οποίοι αργότερα, με το Νόμο 16/22 Σεπτεμβρίου 1840, περιορίσθηκαν σε 250.

1836: Καταργούνται οι νομοί και η επικράτεια χωρίζεται σε 30 διοικήσεις και σε 19 υποδιοικήσεις. Επανήλθαν όμως το 1845 με τη διαφορά ότι οι επαρχίες αυξήθηκαν σε 49.

Εποχή Χαρ. Τρικούπη: Η κυβέρνηση του Χ. Τρικούπη (με υπουργό Εσωτερικών τον ίδιο) συνέταξε τρία νομοσχέδια, τα οποία και κατέθεσε στο κοινοβούλιο προς ψήφιση, αλλά τελικά ουδέποτε συζητήθηκαν στη Βουλή. 
Με το νόμο «Περί νομαρχιακής επιτροπής», ο νομός θα αποτελούσε νομικό πρόσωπο και τη διοίκηση του θα ασκούσε η νομαρχιακή επιτροπή, σώμα αιρετό που θα εκλέγονταν κάθε τετραετία. Η νομαρχιακή επιτροπή είχε αποφασιστικές αρμοδιότητες που κάλυπταν σημαντικό μέρος των ζητημάτων της τοπικής κοινωνίας . Η μη προώθηση του νομοσχεδίου, υπήρξε σημαντικό λάθος για το θεσμό της τοπικής αυτοδιοίκησης δευτέρου βαθμού. Ήταν το πρώτο σχέδιο νόμου με το οποίο προβλεπόταν αληθινά νομαρχιακή αυτοδιοίκηση. Ωστόσο είναι φανερό πως με το σχέδιο του Τρικούπη, τέθηκαν, για πρώτη φορά οι βάσεις για μια πιο ουσιαστική πολιτική δευτεροβάθμιας αυτοδιοίκησης από την σύσταση του ελληνικού κράτους [8]
1887: Επαναφέρει το νομοσχέδιο για τη νομαρχιακή αυτοδιοίκηση. Το ίδιο έτος ψηφίστηκαν ακόμη δύο βασικοί νόμοι, οι οποίοι αφορούσαν στην κατάργηση της επαρχιακής διοίκησης (Ν. ΑΦΞΑ 27/5/1887) και την εισαγωγή νομαρχιακής διοίκησης, με νομαρχιακά συμβούλια (Ν. ΑΦΝΣΤ 27/5/1887) 
1877 – 1890: Νομαρχιακά Συμβούλια. [9]

1912 (Ελευθέριος Βενιζέλος):  Με το Νόμο ΔΝΖ΄ διατηρούνται οι Δήμοι και επανέρχονται οι Κοινότητες. Σύμφωνα με τον παραπάνω νόμο, Δήμους αποτελούσαν οι Πρωτεύουσες των Νομών και οι πόλεις με πληθυσμό άνω των 10.000 κατοίκων, ενώ για τις Κοινότητες το ελάχιστο όριο ήταν οι 300 κάτοικοι. Κατά την εφαρμογή του Νόμου δημιουργήθηκαν περίπου 6.000 Δήμοι & Κοινότητες. [10]

Σύνταγμα 1927: Σύμφωνα με το άρθρο 107 το κράτος διαιρείται σε Περιφέρειες.

Οι Ο.Τ.Α. είναι τουλάχιστον δύο βαθμών, όπου την πρώτη βαθμίδα θα αποτελούσαν οι Κοινότητες.

1935: Επανέρχεται η δομή που ίσχυε με τον Νόμο ΔΝΖ’ του 1912.

Σύνταγμα του 1952:  Η δομή παραμένει αμετάβλητη.

Σύνταγμα του 1975: Σύμφωνα με το άρθρο 102 του Συντάγματος, την πρώτη βαθμίδα αποτελούν οι Δήμοι και Κοινότητες, ενώ οι υπόλοιπες βαθμίδες αφήνεται να ορισθούν με νόμο. Το Σύνταγμα ορίζει, επίσης, ότι η Διοίκηση των τοπικών υποθέσεων ανήκει στους Ο.Τ.Α. και ότι οι Ο.Τ.Α. αναλαμβάνουν Διοικητική Αυτοτέλεια. Το κράτος ασκεί εποπτεία στους Ο.Τ.Α., χωρίς να εμποδίζει την πρωτοβουλία και την ελεύθερη δράση τους.

Δεκαετία ’80: Με τους Νόμους 1416/84 και 1622/86, θεσπίζονται κίνητρα για εθελοντική συνένωση Δήμων και Κοινοτήτων σε νέους Δήμους, αλλά οι προσπάθειες αυτές δεν έφεραν τα προσδοκώμενα αποτελέσματα. Λιγότεροι από 400 Ο.Τ.Α. (από τους 5.775 συνολικά) αξιοποίησαν τα κίνητρα. Επίσης, η πολιτεία με το Νόμο 1416/84,δημιούργησε 572 Αναπτυξιακούς Συνδέσμους και με το Ν. 2218/94, δημιουργήθηκαν τα Συμβούλια Περιοχής (492) φιλοδοξώντας όπως αυτά θα γίνουν πόλοι έλξης και συνένωσης όλων των δραστηριοτήτων των κατοίκων της περιοχής, ώστε να συμβάλουν στη δημιουργία νέων ισχυρών Δήμων με την εθελοντική συνένωση.

Δεκαετία ’90: Με το Νόμο 2539/97, «Διοικητική μεταρρύθμιση του Καποδίστρια», δημιουργήθηκαν λιγότεροι και ισχυρότεροι Δήμοι με υποχρεωτική συνένωση, που συνέβαλε στον εκσυγχρονισμό του Διοικητικού συστήματος στη χώρα μας και από 5.318 Κοινότητες και 457 Δήμους που υπήρχαν, δημιουργήθηκαν, 914 Δήμοι και 120 Κοινότητες.[11]

Σήμερα: «Καλλικράτης».

ΠΗΓΕΣ (διαδικτυακές αναφορές, άρθρα, σύνδεσμοι)

Δικηγορικός Σύνδεσμος

ΤΕΙ Κρήτης

wikipedia

Θ. ΡΟΥΜΠΙΝΗΣ. «Δημοτικές εκλογές. Η άγνωστη ιστορία»

Π. ΣΑΒΟΡΙΑΝΑΚΗΣ. «Τοπική Αυτοδιοίκηση στο ελληνικό κράτος και τις ελληνορθόδοξες κοινότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας του 19ου αιώνα: δύο παράλληλες πραγματικότητες;»

Γ. ΑΓΟΡΑΣΤΑΚΗΣ. «Ιστορικά συμπεράσματα από την Τοπική Αυτοδιοίκηση. Ιστορία του Δήμου Πανεθήμου, 1880-1911

Β. ΑΝΔΡΟΝΟΠΟΥΛΟΣ  –Μ. ΜΑΘΙΟΥΔΑΚΗΣ. Νεοελληνική διοικητική ιστορία

Σημαντικότατη πηγή-οδηγός για τον κορμό του α΄μέρους: http://www.hadjimichalis.gr, Η άγνωστη ιστορία των δημοτικών εκλογών

Χρήσιμη βιβλιογραφία

Χ. ΑΓΡΙΑΝΤΩΝΗ. Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Ιστορικό Αρχείο Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος. Αθήνα, 1986 
Μ. Γ. ΒΕΝΕΤΣΑΝΟΠΟΥΛΟΥ.Η θεσμική διαδρομή της ελληνικής δημόσιας διοίκησης, Σάκκουλας, 2002 
Χ. ΚΛΕΙΩΣΗΣ.  Ιστορία της τοπικής αυτοδιοικήσεως, Αθήνα, 1977

Β΄μέροςΜεγανήσι

 



[1] Επικρατεί, στη δημώδη νεοελληνική, η λέξη «βιλαέτι»

[2] Τα γνωστά «πασαλίκια»

[3] Κάτι σαν τους σημερινούς νομούς

[4] Τη δουλειά αυτή την έκαναν (κατ’ ανάθεση) και ιδιώτες

[5] Οι «πρόκριτοι». Επιπλέον, οι άρχοντες της τοπικής κοινότητας είχαν την ευθύνη επίσης για την τήρηση της τάξης, για τα εκκλησιαστικά και για τα εκπαιδευτικά ζητήματα, για τη διευθέτηση δικαστικών διαφορών.

6 Ο Ιωάννης Καποδίστριας θέλησε να «ψαλιδίσει» τα προνόμια των προκριτων, αφού ουκ ολίγες φορές διοικούσαν κατά τρόπο σατραπικό. Έτσι, με το διάταγμα της 13ης Απριλίου 1828  ναι μεν  εξακολουθούσαν να υφίστανται, αλλά είχαν περιοριστεί σε καθαρά ρόλο συμβουλευτικό.

7 Τα όρια των νομών διέφεραν από τα σημερινά, όπως συνέβαινε σε ορισμένες περιπτώσεις και με τις πρωτεύουσες τους. Ήταν οι νομοί: Αττικοβοιωτίας (με πρωτεύουσα την Αθήνα), Φωκίδας και Λοκρίδας (με πρωτεύουσα τα Σάλωνα, τη σημερινή Άμφισσα), Αιτωλοακαρνανίας (Μεσολόγγι), Ευβοίας (Χαλκίδα), Κυκλάδων (Ερμούπολη), Αχαΐας και Ήλιδας (Πάτρα), Αργολιδοκορινθίας (Ναύπλιο), Αρκαδίας (Τρίπολη), Μεσσηνίας (Κυπαρισσία), Λακωνίας (Μιστράς).

 [8] Β. Ανδρονόπουλος – Μ. Μαθιουδάκης. «Νεοελληνική διοικητική ιστορία»

[9] Το 1891 καταργήθηκαν από την κυβέρνηση Δεληγιάννη  με το ν. ΑΩΟΖ/1891 «περί καταργήσεως των περί νομαρχιακών συμβουλίων νόμων» που επανέφερε το θεσμό των επαρχιακών συμβουλίων (Ν. ΑΠΝΣΤ/1891) που είχαν καταργηθεί το 1887.

[10] Το 1912, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, επειδή ήθελε να εξαρθρώσει τα φέουδα των κομματαρχών, που ήλεγχαν τους Δήμους και μέσα από αυτούς την κρατική εξουσία, και να ισχυροποιήσει την κεντρική εκτελεστική εξουσία του κράτους, διέσπασε τους αγροτικούς δήμους σε μικρές κοινότητες και εισήγαγε στην Τοπική αυτοδιοίκηση το «κοινοτικό σύστημα».

Μια ακόμα αλλαγή, σημαντική στη μακρά ιστορική πορεία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, είναι η διάσπαση του Δήμου της Αθήνας σε πολλούς μικρότερους δήμους και κοινότητες.
Αυτό συνέβη στη δεύτερη περίοδο της διακυβέρνησης του Ε. Βενιζέλου, μετά το 1928. Ο μεγάλος αριθμός των συνοικιών αποσπάστηκε από την Αθήνα το 1934. Ήταν ο Βύρωνας, η Καισαριανή, η Νέα Ιωνία, το Περιστέρι, η Νέα Φιλαδέλφεια, η Νέα Χαλκηδόνα, η Νέα Σμύρνη, τα Νέα Σφαγεία, οι Κουκουβάουνες, η Καλογρέζα, ο Υμηττός. Οι αναδιαρθρώσεις αυτές οφείλονταν στις ανάγκες που προέκυψαν και από τη ραγδαία αύξηση του πληθυσμού.

[11 ] Μεταπολεμικά, σε πολλές χώρες της Ευρώπης ο αριθμός των μονάδων της Τοπικής Αυτοδιοίκησης μειώθηκε σημαντικά. Η Δανία (1970) προχώρησε στην ενοποίηση των 1.384 Τοπικών Αυτοδιοικητικών Αρχών σε 277 και προχωρά σε ευρύτερες συνενώσεις. Οι Ο.Τ.Α. στη Σουηδία το 1974 έγιναν 278 από 2.500 που ήταν το1951. Το Βέλγιο από 2.675 σε 589, στην Ολλανδία από 1.012 σε 841, στην Αγγλία από 1.200 σε 400 κ.λ.π.